Tài sản và tiêu sản: vì sao tôi bán đội xe mua đất

Có một buổi chiều, tôi ngồi tính lại sổ sách. Rồi giật mình. Không phải vì lỗ. Cũng không phải vì ai giật nợ. Mà vì tôi nhận ra suốt bao nhiêu năm, tôi đã hiểu sai một chuyện rất cơ bản: sự khác nhau giữa tài sản và tiêu sản. Cả cơ ngơi tôi gây dựng, nhìn ngoài thì oách, nhưng bên trong nó đang âm thầm bào mòn chính tôi mỗi ngày. Bài viết này tôi viết ra không phải để dạy ai. Tôi chỉ kể lại một khúc quanh trong đời mình, phòng khi có anh nào cũng đang đứng ở chỗ tôi từng đứng.

Buổi chiều tôi ngồi tính sổ và giật mình

Hồi đó tôi là ông chủ. Đội xe mấy chục chiếc. Một xưởng gỗ. Hơn 300 con người mỗi sáng thức dậy trông vào tôi để có việc, có lương.

Người ngoài nhìn vào thấy oách lắm. Đi đâu cũng có người chào. Nói chuyện làm ăn ai cũng nể vài phần.

Nhưng cái buổi chiều đó, tôi ngồi một mình với cuốn sổ. Tôi bắt đầu làm một việc rất đơn giản mà bao năm tôi lười làm: tính xem tiền của tôi thực sự đang chảy đi đâu.

Và tôi thấy một điều kỳ lạ.

Mỗi lần tôi muốn mở rộng, muốn mua thêm xe để nhận thêm đơn hàng, tôi lại phải bán một lô đất. Lần này bán một miếng. Lần sau bán một miếng nữa. Cứ thế.

Tôi ngồi lặng đi. Vì tôi chợt hiểu: tôi đang lấy thứ tăng giá đổi lấy thứ mất giá — và gọi đó là làm ăn.

Tài sản và tiêu sản — hiểu theo kiểu người làm ăn, không phải sách vở

Tôi không học kinh tế bài bản. Nên tôi cũng chẳng thích những định nghĩa dài dòng. Tôi tự rút ra cho mình một cách hiểu thật thà thế này:

• Tài sản là thứ mà tôi nằm yên, ngủ một giấc dậy, nó vẫn đang làm việc cho tôi. Nó tăng giá, nó đẻ ra tiền, mà không cần tôi đứng canh.
• Tiêu sản là thứ ngược lại. Tôi càng dùng, nó càng ngốn tiền của tôi. Mua xong là rớt giá. Rồi mỗi ngày nó lại xin thêm tiền: xăng dầu, sửa chữa, bảo dưỡng, lương người trông nó.

Đội xe của tôi là tiêu sản. Đúng nghĩa đen.

Cái xe vừa lăn bánh ra khỏi cửa hàng đã rớt giá. Chạy một năm rớt nữa. Rồi tháng nào cũng đòi tiền dầu, tiền vỏ, tiền sửa, tiền tài xế. Nó không tự làm ra tiền — nó chỉ là công cụ để tôi cày. Ngày nào tôi ngừng cày, nó nằm đó và tiếp tục ăn tiền tôi.

Còn lô đất tôi chọn đúng thì khác. Tôi không đụng vào nó. Tôi đi ngủ. Tôi đi chơi. Nó vẫn nằm đó và lớn lên theo con đường mới mở, theo cây cầu sắp bắc, theo khu công nghiệp sắp về.

Một thứ tôi phải nuôi. Một thứ tự nuôi tôi. Vậy mà bao năm, tôi đã bán cái tự nuôi tôi để nuôi cái bắt tôi nuôi nó.

Vì sao người giỏi kiếm tiền vẫn nghèo tài sản

Tôi để ý, quanh tôi có rất nhiều anh em làm chủ. Giỏi. Chịu khó. Kiếm tiền tốt hơn tôi nhiều.

Nhưng nhiều người trong số đó cứ mãi loay hoay. Làm quần quật cả năm, cuối năm nhìn lại tài sản không dày lên bao nhiêu. Rồi họ than: "Tôi làm cực vậy mà sao vẫn không giàu?"

Tôi hiểu, vì tôi từng y hệt.

Vấn đề không nằm ở chỗ kiếm được bao nhiêu. Vấn đề nằm ở chỗ tiền kiếm được rồi thì chảy đi đâu.

Người làm chủ giỏi kiếm tiền. Nhưng tiền vừa về túi thì đổ hết vào tiêu sản. Xe sang hơn. Điện thoại xịn hơn. Đồng hồ, đồ hiệu, những thứ để người ta nhìn vào mà nể.

Tôi không chê những thứ đó. Ai làm ra tiền cũng có quyền hưởng. Nhưng có một sự thật lạnh lùng: những thứ đó không đẻ ra đồng nào. Chúng chỉ ngồi đó, rớt giá, và thỉnh thoảng lại xin thêm tiền bảo dưỡng.

Người ta hay khoe cái mình mua. Ít ai khoe cái mình giữ. Nhưng chính cái anh giữ được — chứ không phải cái anh mua được — mới quyết định mười năm nữa anh đứng ở đâu.

Tôi nghiệm ra: giữ được tiền khó ngang kiếm được tiền. Mà giữ tiền, nói cho cùng, chính là biết phân biệt lúc nào mình đang mua tài sản, lúc nào mình đang mua tiêu sản mà cứ tưởng là đầu tư.

Hành trình bán xe mua đất — và gần ba năm chật vật không ai kể

Sau buổi chiều đó, tôi làm một việc mà nhiều người bảo tôi khùng.

Tôi bắt đầu bán dần đội xe. Thu gọn guồng máy. Chuyển tiền sang đất.

Anh đọc tới đây có thể nghĩ nó nhẹ nhàng, dứt khoát, kiểu "à ông này quyết đoán". Không đâu. Thật ra nó rất khó.

Bán đội xe là bán đi cái tôi giỏi nhất. Vận tải, gỗ — đó là nghề tôi thuộc nằm lòng. Nhắm mắt tôi cũng biết đơn nào lời, tuyến nào lỗ, tài xế nào tin được. Buông nó ra để bước vào một thứ tôi chưa rành, cảm giác như tự tay chặt đi chỗ dựa của mình.

Rồi còn hơn 300 con người. Thu gọn guồng máy nghĩa là có những cái bắt tay chia tay. Cái đó nặng lắm, không phải con số trên giấy.

Và giai đoạn chuyển giao kéo dài — gần ba năm. Ba năm chật vật. Tiền không còn chảy đều như hồi chạy xe. Đất thì mua rồi đó nhưng chưa lên ngay, phải chờ. Có những đêm tôi nằm tự hỏi: hay là mình sai? Hay là mình vừa phá đi cái đang chạy tốt để đổi lấy một canh bạc?

Tôi kể phần này ra vì tôi không muốn ai nghĩ chuyện đổi đời là một đường thẳng đẹp đẽ. Nó không màu hồng. Nó có nghi ngờ, có mất ngủ, có những lúc muốn quay lại.

Cái giữ tôi đứng vững, hoá ra, không phải sự liều lĩnh. Mà là một nguyên tắc đơn giản tôi tự nhắc mình mỗi ngày:

Để tiền làm việc thay mình — đừng để mình mãi làm việc thay tiền.

Hồi chạy xe, tôi làm việc thay tiền. Tôi là người phải chạy, phải canh, phải cày, thì tiền mới về. Ngừng là hết. Còn khi tiền nằm trong đất chọn đúng, tôi ngủ nó vẫn đi làm. Tôi hiểu ra: tự do không phải là kiếm thật nhiều rồi tiêu thật sang. Tự do là tới lúc mình có thể dừng lại mà dòng tiền không dừng theo.

Bài tập một buổi chiều: chia tờ giấy làm hai cột

Tôi sẽ không khuyên anh bán hết xe cộ đi mua đất. Đời tôi khác đời anh. Ngành tôi khác ngành anh. Tôi ghét mấy lời khuyên xổ toẹt kiểu "cứ làm như tôi là giàu".

Nhưng nếu anh cũng đang là chủ một doanh nghiệp nhỏ, cũng giỏi kiếm tiền mà thấy tài sản mãi không dày lên, thì tôi mời anh làm đúng một việc tôi đã làm. Không tốn tiền. Chỉ tốn một buổi chiều yên tĩnh.

Lấy một tờ giấy. Kẻ một đường ở giữa. Chia làm hai cột:

• Cột trái — Đang đẻ tiền cho tôi: liệt kê mọi thứ mà nằm yên vẫn sinh lời, vẫn tăng giá, không cần tôi đứng canh. Đất, cổ phần, một kênh bán hàng tự chạy, một hệ thống có người khác vận hành thay tôi.
• Cột phải — Đang ăn tiền của tôi: liệt kê mọi thứ mua xong là rớt giá và mỗi tháng lại xin thêm tiền. Xe, đồ chơi công nghệ, những khoản chi để "giữ hình ảnh", những tài sản nghe oai mà thực chất chỉ tốn.

Rồi ngồi nhìn thẳng vào hai cột đó. Đừng vội biện minh. Đừng vội an ủi mình.

Với mỗi thứ ở cột phải, hỏi một câu: cái này tôi thật sự cần để làm ra tiền, hay tôi giữ nó chỉ vì sợ mất mặt?

Tôi tin, khi anh nhìn thẳng vào tờ giấy đó, nhiều quyết định sẽ tự nó rõ ra. Không cần ai giục. Không cần khoá học nào. Bản thân sự thật, khi được viết ra đen trắng, đã đủ nặng để mình phải nghĩ lại.

Đó là toàn bộ điều tôi học được về tài sản và tiêu sản — không từ sách, mà từ chính cái buổi chiều tôi suýt bỏ lỡ. Tôi không giỏi hơn ai. Tôi chỉ nhận ra sớm hơn một chút. Và tôi ước gì có ai đó nói với tôi điều này sớm hơn nữa.